Hoe geef je richting aan je professionele leven zonder jezelf vast te zetten in een vooraf bepaald einddoel? Die vraag stelde ik mezelf 25 jaar geleden. Inmiddels heeft mijn zoektocht naar het antwoord geleid tot Your Evolving Self en vormt de achterliggende YES-methodiek het uitgangspunt voor het boek over loopbaanontwikkeling voor hoogbegaafde professionals waaraan ik momenteel schrijf.
Is het eigenlijk wel jouw fiets?
In 2001 verscheen bij uitgeverij Kluwer het boek Nieuwe keuzes in werken – Negen invitaties tot dialoog. Het boek was een initiatief van Jeff Gaspersz en Arjen Verhoeff. Mijn bijdrage aan deze bundel droeg de titel Zelfordening: het ontstaan van richting en samenhang in werk en loopbaan.
Onlangs heb ik het hoofdstuk opnieuw gelezen. Een bijzondere ervaring, omdat ik me realiseerde hoeveel van mijn huidige denken over professionele en persoonlijke ontwikkeling toen al aanwezig was. Nog niet in de vorm waarin ik het tegenwoordig toepas, maar de fundamentele vragen waren verrassend herkenbaar.
Het hoofdstuk begint met de vergelijking tussen twee manieren om een fiets aan de hand mee te nemen. Je kunt de fiets stevig bij het stuur vasthouden en zo de richting bepalen. Maar je kunt hem ook bij het zadel voortduwen, waarbij de fiets door een combinatie van voorwaartse beweging en kleine correcties zelf zijn balans en richting vindt. Dat laatste kost minder inspanning en laat meer ruimte voor natuurlijke beweging, voor een natuurlijke interactie met soms veranderende omstandigheden. Het vraagt echter wel om voldoende vaart, alertheid, in beweging blijven en het vermogen om onverwachte bewegingen op te vangen.
De vergelijking diende om een wezenlijk vraagstuk rond werk en loopbaanontwikkeling te verhelderen. In hoeverre kunnen we onze loopbaan werkelijk plannen en sturen gegeven alle invloeden uit ons verleden, maar ook heden ten dage in een zich steeds sneller veranderende wereld? En hoe zorgen we ervoor dat we voldoende richting houden zonder alle mogelijkheden bij voorbaat vast te leggen? Daarbij stelde ik een vraag die ook vandaag nog verrassend actueel is: 'Is het wel je eigen fiets die je meeneemt?'
Want hoe vaak volgen mensen niet een loopbaan die in belangrijke mate is bepaald door voorbeelden en verwachtingen van anderen, maatschappelijke opvattingen over succes, toevallige kansen of de vanzelfsprekendheid van eerder gemaakte keuzes? Een loopbaan kan er van buitenaf geweldig en succesvol uitzien, terwijl de persoon in kwestie zich er steeds minder in herkent en innerlijk begint af te haken.
Zelfordening: richting vinden zonder de uitkomst vast te leggen
Het begrip zelfordening ontleende ik destijds aan de systeem- en chaostheorie. Het beschrijft hoe in complexe, dynamische systemen nieuwe patronen en samenhang kunnen ontstaan, zonder dat de uiteindelijke structuur vooraf is bepaald. Dat bood een onconventioneel perspectief op werk en loopbanen. Naarmate onze omgeving complexer en veranderlijker wordt, neemt de mogelijkheid af om onze toekomst nauwkeurig te voorspellen. Tegelijkertijd wordt het steeds belangrijker om over een eigen richting te beschikken. In het hoofdstuk onderscheidde ik drie voorwaarden die mensen kunnen helpen om die richting te ontwikkelen:
afbakening,
kracht en
informatie.
Afbakening, middels kaders, heeft betrekking op het onderscheiden van eigen wensen, principes en verantwoordelijkheden van de verwachtingen en invloeden uit de omgeving.
Kracht betreft de energie, motivatie en inspiratie om daadwerkelijk in beweging te komen.
Informatie verwijst naar het verkrijgen van inzicht in jezelf en je omgeving, zodat je beter kunt beoordelen welke mogelijkheden bij je passen.
De gedachte in het artikel was dat duurzame ontwikkeling niet ontstaat door jezelf steeds verder aan te passen aan wat de buitenwereld verlangt, maar door bewuster te kiezen welke invloeden en mogelijkheden je toelaat. Ik gebruikte daarvoor de term selectieve adaptatie: meegaan in datgene waarvoor je bewust kiest, zonder jezelf voortdurend te laten afleiden of bepalen door het overige.
Een andere passage uit het hoofdstuk luidt:
'Het paradoxale is dat het nodig is een keuze en richting voor je loopbaan te bepalen en
tegelijkertijd afstand te nemen van de exacte uitkomst die je daarbij voor ogen hebt.'
Dat vind ik nog steeds een belangrijk uitgangspunt. Een richting geeft houvast, maar een al te vastomlijnd einddoel kan je juist verhinderen mogelijkheden te herkennen die je vooraf niet had kunnen bedenken. De reis is het doel en je loopbaan is per slot van rekening een van de belangrijkste reizen van je leven.
Al heeft mijn eigen denken zich natuurlijk ontwikkeld sinds het schrijven van het stuk, de centrale gedachte heeft voor mij niets aan betekenis verloren: een betekenisvolle loopbaan vraagt niet zozeer om volledige beheersing van de toekomst, maar om het vermogen onder veranderende omstandigheden steeds opnieuw richting en samenhang te creëren. Der Mensch ist immer im werden, oder sollte das sein.
Wat 25 jaar werken met hoogbegaafde professionals mij heeft geleerd
In de jaren die volgden, ben ik mij steeds verder gaan verdiepen in de professionele en persoonlijke ontwikkeling van bijzonder getalenteerde en hoogbegaafde mensen. Velen van hen kwam ik tegen vanuit mijn werk in organisaties en het was duidelijk dat zowel goed uit de professionele verf komen, als een werkelijk passende loopbaan vormgeven, niet vanzelf gaat. Dat heeft mijn oorspronkelijke ideeën over zelfordening niet zozeer veranderd als wel aanzienlijk verdiept en verrijkt. Een paar opgedane inzichten:
Een belangrijke ontdekking is dat uitzonderlijke intellectuele capaciteiten bepaald niet vanzelfsprekend leiden tot een even uitzonderlijk vermogen om het eigen leven en de eigen loopbaan vorm te geven. Hoogbegaafde professionals beschikken vaak over mogelijkheden die hen in staat stellen vraagstukken vanuit verschillende perspectieven te benaderen, verbanden te leggen die anderen ontgaan en nieuwe oplossingen of ideeën te ontwikkelen. Maar de wijze waarop zij die mogelijkheden benutten, verschilt sterk.
Sommigen ervaren hun brede belangstelling als een rijke bron van mogelijkheden, terwijl anderen juist moeite hebben om uit al die mogelijkheden een richting te kiezen. De ene professional kan complexe situaties uitstekend doorgronden en daar effectief naar handelen. Een ander kan dezelfde complexiteit waarnemen, maar raakt verstrikt in de vele afwegingen, implicaties en verantwoordelijkheden die daarmee gepaard gaan. Weer anderen worden beloond voor werkzaamheden die ze weliswaar bovengemiddeld goed beheersen, maar waaraan ze weinig plezier aan beleven; wat op den duur leidt tot afhaken, vermoeidheid of zelfs een burn-out.
Daarnaast blijkt het zelfstandig kunnen vormgeven van een loopbaan minder vanzelfsprekend, dan je wellicht op grond van iemands intellectuele vermogens zou verwachten. Iemand kan bijzonder onafhankelijk denken, maar wanneer het aankomt op daar naar handelen, zich toch sterk laten leiden door verwachtingen en voorbeelden van anderen. Veel hoogbegaafden zijn zo bedreven geraakt in het aanpassen, dat ze een diep gewortelde external locus of control hebben ontwikkeld. Soms in de verrassende vorm van het voortdurend nieuwe mogelijkheden zien en daar impulsief op te reageren, zonder zichzelf de ruimte te geven die mogelijkheden daadwerkelijk op haalbaarheid te onderzoeken of het geduld op te brengen, om een idee tot wasdom te laten komen.
Wat iemand aan intellectuele capaciteit in huis heeft,
zegt onvoldoende over hoe diegene daadwerkelijk functioneert,
en al helemaal niet over de mate waarin iemand zijn eigen ontwikkeling vorm kan geven.
Het zijn inzichten als deze, die hebben bijgedragen aan de ontwikkeling van Your Evolving Self.
Van Zelfordening naar Your Evolving Self
Waar ik in 2001 vooral onderzocht onder welke voorwaarden mensen richting en samenhang kunnen ontwikkelen, richt Your Evolving Self zich inmiddels ook op hoe individuele verschillen die dat ontwikkelingsproces beïnvloeden. Daarbij onderscheiden we drie onderling samenhangende dimensies.
De eerste betreft de creatieve intelligentie: de verschillende vormen van intelligentie waarover iemand beschikt en de mogelijkheden en voorkeuren die daaruit voortkomen. Niet alleen de mate waarin iemand analytisch begaafd is, maar vooral ook de bijzondere samenstelling van diens talenten is van belang, want daarin komt de typerende drang tot creëren van hoogbegaafden tot uiting.
De tweede dimensie richt zich op de professionele dynamiek, de wisselwerking tussen hoogbegaafde persoonlijkheidskenmerken en professionele omgeving; hoe iemand signalen uit de omgeving oppikt, op prikkels reageert, complexiteit waarneemt en verwerkt, en waaruit de motivatie voortkomt om daadwerkelijk iets te onderzoeken, ondernemen en creëren. Deze kenmerken helpen verklaren waarom dezelfde werkomgeving voor de ene persoon inspirerend is en voor de andere juist uitputtend of beperkend kan zijn.
De derde dimensie gaat over transformerend handelingsvermogen: de mate waarin iemand zelfstandig oordeelt, bepaalt waar hij of zij zich bij betrokken voelt en vernieuwing bij nastreeft, en bereid én in staat is om op basis van eigen inzichten te handelen. Juist hier wordt zichtbaar hoe intellectuele mogelijkheden zich al dan niet vertalen in het vermogen zelf richting te geven.
Deze dimensies staan niet los van elkaar. Ze beïnvloeden elkaar voortdurend en kunnen elkaar versterken, maar ook tegenwerken. Een sterke intrinsieke motivatie kan bijvoorbeeld een enorme ontwikkelingskracht opleveren, maar in combinatie met een grote gevoeligheid voor prikkels ook leiden tot overbelasting. Een breed perspectief kan bijdragen aan uitzonderlijk inzicht, maar eveneens aan een te grote betrokkenheid bij vraagstukken waarop iemand nauwelijks invloed heeft. Dan liggen frustratie, machteloosheid en verslagenheid op de loer.
Het gaat bij Your Evolving Self daarom niet uitsluitend om het in kaart brengen van afzonderlijke talenten of persoonskenmerken. De belangrijkste inzichten ontstaan juist wanneer we onderzoeken hoe iemands mogelijkheden, karakteristieke manier van functioneren en handelingsvermogen op elkaar inwerken, en wat dit betekent voor de keuzes en ontwikkelingsmogelijkheden in werk en loopbaan. Daarbij betrekken we ook de persoonlijke en professionele geschiedenis. Want wie iemand vandaag is, valt niet los te zien van de omstandigheden, ervaringen en keuzes die aan diens ontwikkeling hebben bijgedragen. Een volwassen hoogbegaafde is geen clean slate, geen tabula rasa.
Door je bewust te worden van wat je gevormd heeft en waar je nu daadwerkelijk staat, inclusief je specifieke hoogbegaafdheidsblauwdruk, geeft je de mogelijkheid om je loopbaan stap voor stap meer in handen te nemen en echt de jouwe te maken. Niet zelden vormt voor cliënten het YES-assessment een streep in het zand, een opgemaakte balans, een kantelpunt dat helderheid geeft. Dat wil niet zeggen dat de weg daarna a walk in the park gaat zijn, maar wel dat je toenemend invloed kunt gaan hebben op je dagelijks werk, je loopbaan en vaak ook op andere levensgebieden.
Niet de juiste baan, maar een passende professionele ontwikkeling
Deze benadering heeft consequenties voor wat we onder goede loopbaanbegeleiding verstaan. Traditioneel draait loopbaanbegeleiding vaak om het vinden van een passende functie of het bepalen van een volgende stap. Dat kan waardevol zijn, maar voor veel hoogbegaafde professionals is het onvoldoende. Niet omdat zij per definitie andere banen nodig hebben, maar omdat hun ontwikkelingsmogelijkheden zich lang niet altijd laten vangen in bestaande functies, loopbaanpaden of conventionele opvattingen over succes.
Voor iemand met een brede belangstelling, een sterke behoefte aan autonomie en het vermogen om uiteenlopende kennisgebieden te verbinden, kan een vooraf uitgestippelde carrière zelfs een steeds nauwer keurslijf worden. De wezenlijke vraag is dan niet uitsluitend welke baan het beste past, maar hoe iemand een professioneel leven kan vormgeven, waarin zijn of haar mogelijkheden tot hun recht komen, nieuwe interesses kunnen worden onderzocht en ontwikkeling mogelijk blijft. Dat vraagt om een andere kijk op een loopbaan. Niet als een reeks posities die uiteindelijk naar een gewenste bestemming leidt, maar als een zich ontwikkelend geheel waarin verschillende activiteiten, rollen en ervaringen geleidelijk samenhang krijgen. Voor hoogbegaafden is het meer noodzaak dan luxe, dat hun loopbaan hen vervulling en zingeving brengt.
Ook voor werkgevers en HR-professionals is dat een relevant perspectief. Een hoogbegaafde medewerker die onvoldoende tot zijn recht komt, heeft niet noodzakelijkerwijs behoefte aan een zwaardere functie, meer verantwoordelijkheden of een promotie. Soms zit de oplossing in een andere inrichting van het werk, meer inhoudelijke vrijheid, een nieuwe combinatie van rollen of ruimte om eigen initiatieven te ontwikkelen. En soms blijken de ontwikkelingsrichting van de professional en de mogelijkheden van de organisatie eenvoudigweg niet langer bij elkaar te passen. Ook dat is een uitkomst die serieuze aandacht verdient en openlijk besproken moet kunnen worden.
Goede loopbaanontwikkeling vraagt daarom niet alleen om inzicht in wat iemand kan betekenen voor een organisatie, maar eveneens om begrip van wat die professional zelf nodig heeft om zich te blijven ontwikkelen. Voor de één kan om de 2 jaar van baan wisselen een loopbaanondermijnende valkuil zijn, voor de ander een passende strategie.
In het algemeen zijn wederkerigheid, uitdaging, voldoening en gelijkwaardigheid belangrijke uitgangspunten bij het vormgeven van een passend werkarrangement voor hoogbegaafden.
Van hoofdstuk naar boek
Parallel aan het verder ontwikkelen van Your Evolving Self, de loopbaanontwikkelmethodiek, schrijf ik aan een boek over loopbaanontwikkeling voor hoogbegaafde professionals. Het boek brengt verschillende inzichten samen die ik in de afgelopen decennia heb ontwikkeld. Daarbij wil ik verder gaan dan de gebruikelijke beschrijvingen van hoogbegaafdheid, talenten en loopbaankeuzes. Centraal staat de vraag hoe mensen hun bijzondere mogelijkheden kunnen leren begrijpen, ontwikkelen en benutten om een professioneel leven vorm te geven, dat zowel bij hun eigenheid als bij hun ontwikkelingsbehoeften past.
Daarbij komen ook de minder vanzelfsprekende kanten van hoogbegaafdheid aan bod. Waarom kunnen mensen met uitzonderlijke capaciteiten toch vastlopen? Waarom is het voor sommigen zo lastig om keuzes te maken, terwijl ze de mogelijkheden juist uitstekend kunnen overzien? Wat is het verschil tussen zelfstandig kunnen denken en daadwerkelijk zelfstandig handelen? En hoe ontwikkel je voldoende innerlijke samenhang om je vrij te kunnen bewegen tussen uiteenlopende interesses, activiteiten en professionele rollen? Het boek is nadrukkelijk niet alleen bedoeld voor hoogbegaafde professionals zelf. Ook leidinggevenden, HR-professionals en anderen die met hun ontwikkeling te maken hebben, wil ik een perspectief bieden dat verder reikt dan de gebruikelijke benadering van talentontwikkeling.
De herontdekking van mijn hoofdstuk uit 2001 heeft me daarbij opnieuw bewust gemaakt van de rode draad in mijn denken over deze vraagstukken. Destijds stond de vraag centraal hoe richting en samenhang in werk en loopbaan kunnen ontstaan. Inmiddels ben ik vooral geïnteresseerd geraakt in de persoon die dat ontwikkelingsproces niet alleen ondergaat, maar er steeds bewuster vorm aan geeft. Proactief en richtinggevend waar mogelijk, adaptief waar nodig. Dat is misschien wel de belangrijkste verbinding tussen de aanzet met Zelfordening en waar Your Evolving Self nu voor staat.
Het uiteindelijke doel van Your Evolving Self is niet een loopbaan die volledig volgens plan verloopt,
maar een mens die steeds beter in staat is zijn eigen richting te bepalen,
nieuwe mogelijkheden te ontdekken en zijn professionele leven zelf vorm te geven;
Een mens die zichzelf (her)ontdekt, die zich blijft ontwikkelen en zichzelf verrast.
En daarmee krijgt ook de fiets uit 2001 een nieuwe betekenis. Het gaat er uiteindelijk niet om hoe je hem zo goed mogelijk aan de hand meevoert. Het gaat erom dat je leert fietsen, tempo maakt, zelf je route kiest en ook onbekend terrein durft te verkennen. Soms met je handen aan het stuur, soms met losse handen.
Life is for living and experimenting, not (just) for dreaming and planning.
Naschrift:
Ik ben benieuwd welke vragen en ervaringen rondom hoogbegaafdheid, werk en loopbaanontwikkeling volgens jou in dit boek niet mogen ontbreken. Reacties van hoogbegaafde professionals, leidinggevenden en HR-professionals zijn dan ook van harte welkom.
Wil je niet wachten op het boek, maar nu al onderzoeken hoe jouw bijzondere mogelijkheden beter tot hun recht kunnen komen in je werk en loopbaan? Met Your Evolving Self bieden we hoogbegaafde professionals een persoonlijk loopbaanassessment en -begeleiding om meer inzicht te krijgen in hun mogelijkheden, professionele dynamiek en ontwikkelingsrichting. Neem gerust contact op voor een kennismaking.
Dirk Anton van Mulligen,
Oprichter Your Evolving Self